“QR ödənişlərindən rəqəmsal karta: maliyyə texnologiyalarında yeni mərhələ” - Leyla Məmmədova
Rəqəmsal ödənişlər artıq təkcə bank kartı ilə məhdudlaşmır. Mobil cüzdanlar, QR ödənişləri, rəqəmsal kartlar, Apple Pay və Google Pay kimi həllər maliyyə xidmətlərini gündəlik həyatın daha təbii hissəsinə çevirir.
Demedia.az xəbər verir ki, uzun illər bank sektorunda çalışan ödəniş sistemləri və maliyyə texnologiyaları üzrə mütəxəssis Leyla Məmmədova daha sonra “PashaPay”a keçərək fəaliyyətini maliyyə texnologiyaları sahəsində davam etdirib.
O, m10 rəqəmsal cüzdanının inkişafı, Mastercard rəqəmsal kartının istifadəyə verilməsi, QR ödəniş şəbəkəsinin genişləndirilməsi və digər rəqəmsal ödəniş həlləri üzərində çalışıb.
Leyla Məmmədova ilə bank sektorundan maliyyə texnologiyalarına keçidindən, m10-un inkişafından, rəqəmsal kartların gələcəyindən, QR ödənişlərindən, Mərkəzi Bankla əməkdaşlıqdan və ödəniş texnologiyalarının növbəti mərhələsindən danışmışıq.
Müsahibəni təqdim edirik:
– Leyla xanım, uzun illər ənənəvi bank sektorunda çalışdıqdan sonra “PashaPay”a keçdiniz. Artıq mövcud sistemin içində işləməkdənsə, yeni bir maliyyə ekosistemi qurmaq sizi nə ilə cəlb etdi?
– Mənim üçün bu keçidin əsas səbəbi fərqli bir infrastruktur problemini həll etmək istəyi idi.
Ənənəvi bank sektorunda əsas diqqətimi daha çox texnoloji müstəqilliyə yönəltmişdim. Məlumat emalı sistemlərinin bank daxilinə keçirilməsi və beynəlxalq ödəniş sistemləri ilə birbaşa bağlantıların qurulması bu işin mühüm hissəsi idi.
Amma banklar yenə də illər ərzində formalaşmış ənənəvi iş modelləri ilə fəaliyyət göstərirdilər. Xüsusilə yeni müştərinin sistemə qoşulması və məhsulun təqdim edilməsi zamanı əlavə mərhələlər qalırdı.
“PashaPay”a əvvəlcə Area Product Lead, daha sonra isə Ecosystem Products Office rəhbəri kimi qoşulmaq imkanı yarananda bunu hər şeyi demək olar ki, sıfırdan qurmaq üçün nadir fürsət kimi gördüm.
Biz m10 rəqəmsal cüzdanını istifadəyə verməyə hazırlaşırdıq. Amma onun geniş miqyasda işləyə bilməsi üçün lazım olan ödəniş infrastrukturu hələ yox idi. Kart proqramı, QR ödəniş sistemi və bank olmayan maliyyə şirkətinin satıcılardan nağdsız ödəniş qəbul etməsinə imkan verən sistem qurulmalı idi.
Məni cəlb edən də məhz bu idi: əvvəlcə istifadəçi üçün ideal təcrübəni müəyyən etmək, sonra isə həmin təcrübəni təmin edəcək texnologiyanı qurmaq.
– Sonrakı mühüm addımlardan biri m10-un “Mastercard” rəqəmsal kartının yaradılması oldu. Bazarda hansı problemi həll etmək istəyirdiniz?
– Həmin dövrə qədər bazarda daha çox “müraciət et və gözlə” prinsipi işləyirdi.
İstifadəçi rəqəmsal və ya fiziki kart almaq istəyirdisə, müraciət etməli, bankın daxili yoxlamalarını gözləməli, bəzən kartın hazırlanması və aktivləşdirilməsi üçün bir neçə gün gözləməli olurdu.
Digər tərəfdən, Azərbaycanda bank olmayan maliyyə texnologiyaları şirkətinin beynəlxalq ödəniş sisteminə aid kart buraxması da yeni yanaşma idi.
Biz bu gözləmə müddətini mümkün qədər aradan qaldırmaq istəyirdik.
Bunun üçün bir sıra tənzimləyici məsələləri həll etmək, Mastercard ilə xüsusi BIN sponsorluğu əldə etmək və böyük texniki inteqrasiya aparmaq lazım idi.
Sistemi elə qurduq ki, kartın buraxılması real vaxtda baş versin və ənənəvi mərhələli məlumat emalına ehtiyac qalmasın.
Nəticədə m10 istifadəçisi rəqəmsal kart istədikdə təhlükəsizlik üçün lazım olan rəqəmsal məlumatların yaradılması, müştərinin identifikasiyası və kartın sistemdə aktivləşdirilməsi dərhal həyata keçirilir.
Bütün prosesin müddətini 15 saniyədən də aşağı sala bildik.
– Kartın əsas fərqlərindən biri də ayrıca balans tələb etməməsi idi. “Vahid balans” istifadəçi üçün nəyi dəyişirdi?
– Dünyada bir çox rəqəmsal cüzdanda virtual kart ayrıca hesab kimi işləyir. İstifadəçi alış-veriş etməzdən əvvəl əsas cüzdandakı pulunu kart balansına ayrıca köçürməli olur.
Bu isə əlavə addım yaradır və bəzi istifadəçilərin ödənişi yarımçıq saxlamasına səbəb olur.
Biz bunu aradan qaldırmaq üçün vahid balans sistemi qurduq.
Rəqəmsal kart birbaşa istifadəçinin əsas m10 balansına bağlandı. Yəni ayrıca kart balansı yaratmağa və ora pul köçürməyə ehtiyac qalmadı. Kart sadəcə m10-dakı vəsaitdən təhlükəsiz istifadə etməyə imkan verən ödəniş vasitəsinə çevrildi.
Bu əlavə mərhələ aradan qalxdıqdan sonra nəticələr də çox sürətli oldu. Kart istifadəyə verildikdən sonra istifadəçilər tərəfindən aktiv şəkildə qəbul olundu. Aktiv cüzdan əməliyyatlarının həcmi isə əhəmiyyətli dərəcədə artdı.
– Kart məsələsini həll etdiniz. Amma rəqəmsal ödənişin geniş yayılması üçün qarşı tərəfdə onu qəbul edən satıcı da olmalıdır. QR ödənişlərində əsas çətinlik də bu idimi?
– Bəli. Bu, iki tərəfli bazardır.
Satıcı ödəniş üsulunu qəbul etmirsə, istifadəçi ondan istifadə etməyəcək. Digər tərəfdən, istifadəçi həmin ödəniş üsulundan istifadə etmirsə, satıcı da onu tətbiq etməkdə maraqlı olmayacaq.
Əvvəllər rəqəmsal ödənişlərin genişləndirilməsi adətən bahalı POS terminalların quraşdırılması demək idi. Bu isə kiçik satıcılar, küçə ticarəti ilə məşğul olanlar və regionlarda əsasən nağd pulla işləyən kiçik bizneslər üçün əlçatan olmaya bilirdi.
Biz QR ödənişlərini iki fərqli formada tətbiq etməyə qərar verdik.
Kiçik satıcılar üçün statik QR kodlardan istifadə etdik. Burada heç bir əlavə avadanlıq və hətta elektrik enerjisi də tələb olunmur. Satıcı sadəcə çap edilmiş QR kodu yerləşdirir, müştəri isə onu m10 tətbiqi ilə oxudaraq ödənişi dərhal həyata keçirir.
Böyük mağaza şəbəkələri və supermarketlər üçün isə dinamik QR kodları onların mövcud kassa sistemlərinə inteqrasiya etdik.
Bu halda kassada alış-verişin dəqiq məbləğini əks etdirən unikal QR kod yaranır və ödəniş həmin məbləğ üzrə avtomatik həyata keçirilir.
– Kiçik satıcı ilə böyük supermarketə eyni həlli tətbiq etməməyiniz nəticəyə necə təsir etdi?
– Texnologiyanı hər bir satıcının real iş şəraitinə uyğunlaşdırmağımız çox vacib idi.
Bunun sayəsində əvvəllər əsasən nağd pulla işləyən bizneslərə də müasir rəqəmsal ödəniş imkanları təqdim edə bildik.
Nağdsız ödənişlərin qəbulu ilə məşğul olan banklar və ödəniş şirkətləri ilə əməkdaşlıq nəticəsində bu şəbəkəni genişləndirdik.
Qısa müddətdə platforma ölkə üzrə POS əməliyyatlarının əhəmiyyətli hissəsini emal edən səviyyəyə çatdı.
– Texnologiya çox sürətlə dəyişir, qanunvericilik isə bəzən onun arxasınca gəlir. Belə vəziyyətdə Mərkəzi Bankla əməkdaşlıq niyə vacib idi?
– Qaydalar və hüquqi çərçivə olmadan innovasiyanı təhlükəsiz şəkildə genişləndirmək mümkün deyil.
Bank olmayan şirkətin kart buraxması, vahid balansla işləyən rəqəmsal cüzdanların və ölkə üzrə geniş QR şəbəkəsinin yaradılması artıq təkcə bir məhsul məsələsi deyil. Burada bütöv maliyyə infrastrukturu formalaşır.
Ənənəvi bank qaydaları elektron pul platformaları və açıq rəqəmsal cüzdanlar üçün əvvəlcədən hazırlanmayıb.
Mən Azərbaycan Mərkəzi Bankının texniki işçi qrupları ilə yaxından çalışaraq real vaxt rejimində işləyən bu sistemlərin texniki quruluşu və fəaliyyəti ilə bağlı praktiki təcrübəni bölüşürdüm.
Birlikdə elektron pul sahəsində hüquqi çərçivənin və QR ödənişləri üzrə standartların formalaşdırılmasına töhfə verdik.
Bu işin təsiri yalnız “PashaPay” ilə məhdudlaşmadı. Hazırladığımız və genişləndirdiyimiz QR ödəniş sistemi daha sonra Azərbaycanın iri kommersiya bankları tərəfindən də tətbiq olundu.
Sonrakı mərhələdə Mərkəzi Bank AzQR-ni ölkə üzrə rəsmi milli standart kimi müəyyənləşdirdi. Burada əsas üstünlüklərdən biri satıcıların əməliyyat xərclərinin azalması və ödəniş məlumatlarının ölkə daxilində emal olunması idi.
Sıfırdan qurduğunuz texnoloji modelin sonradan milli infrastrukturun bir hissəsinə çevrilməsi nadir nəticədir.
Bu, sistemi yalnız bir şirkətin ehtiyacına görə deyil, bütöv bazarın gələcəyini nəzərə alaraq qurmağın nə qədər vacib olduğunu göstərir.
Güclü tənzimləmə həm istehlakçını qoruyur, həm bazar iştirakçıları üçün bərabər şərait yaradır, həm də beynəlxalq texnologiya şirkətlərinin yerli bazarla işləmək üçün etimadını artırır.
– m10-a “Apple Pay" və “Google Pay”in inteqrasiyası da həyata keçirildi. Yerli bir rəqəmsal cüzdanı bu qlobal sistemlərə qoşmaq nə qədər mürəkkəb prosesdir?
– Bu, kifayət qədər mürəkkəb prosesdir.
Burada yalnız yerli tələblərdən söhbət getmir. Eyni vaxtda yerli texniki komandaların işini Apple, Google və “Mastercard”ın qlobal standartları ilə uyğunlaşdırmaq lazımdır.
Tokenləşdirmə standartında və ya şifrələmə açarlarında ən kiçik uyğunsuzluq belə layihənin gedişinə təsir edə bilər.
Komandalar arasında sıx koordinasiya quraraq bu inteqrasiyaları dörd ay ərzində həyata keçirə bildik.
Bu addım m10-un sadəcə yerli rəqəmsal cüzdan kimi deyil, beynəlxalq ödəniş imkanları ilə işləyə bilən daha geniş maliyyə platformasına çevrilməsində mühüm mərhələ oldu.
– Bu gün milyonlarla insanın istifadə etdiyi sistemlər qurulub. Sizcə, rəqəmsal ödənişlərin növbəti böyük mərhələsi nə olacaq?
– Məncə, növbəti böyük mərhələ maliyyə xidmətlərinin insanların istifadə etdiyi gündəlik platformalara daha dərindən inteqrasiya olunması və müxtəlif sistemlərin bir-biri ilə problemsiz işləməsi olacaq.
Biz tədricən elə bir dövrə gedirik ki, ödəniş etmək üçün ayrıca tətbiq açmaq və ya plastik kart çıxarmaq zərurəti azalacaq.
Gələcəkdə maliyyə xidmətləri insanların gündəlik istifadə etdiyi xidmət və platformaların içərisində işləyəcək.
Sərhədlərarası real vaxt hesablaşmaları, biometrik identifikasiya və süni intellekt vasitəsilə saxtakarlığa qarşı mübarizə kimi həllərin rolu artacaq.
Əslində ödəniş sisteminin son məqsədi özü görünməz olmaqdır. Arxadakı infrastruktur nə qədər mürəkkəb olsa da, istifadəçinin qarşısında yalnız təhlükəsiz və rahat bir təcrübə qalmalıdır.
– Siz həm ənənəvi bank, həm də müasir maliyyə texnologiyaları mühitində çalışmısınız. Bu sahəyə yeni gələn mütəxəssislərə ən vacib tövsiyəniz nədir?
– Mənim əsas tövsiyəm texnologiyanı iqtisadi tərəfdən ayırmamaqdır.
Yaxşı görünən tətbiq və ya çox sürətli proqram interfeysi yaratmaq mümkündür. Amma ödəniş sistemlərinin iqtisadiyyatını – komissiyaların necə formalaşdığını, hesablaşmaların necə aparıldığını və əməliyyatların hansı kanallarla yönləndirildiyini dərindən anlamırsınızsa, məhsul kommersiya baxımından dayanıqlı olmayacaq.
Ona görə bütün sistemi başlanğıcdan sona qədər anlamağa çalışmaq lazımdır.
Tənzimləyici tələbləri, texniki quruluşu və kommersiya reallıqlarını eyni dərəcədə başa düşmək vacibdir.
Ödəniş sahəsində əsl innovasiya məhz bu üç istiqamətin – texnologiyanın, qaydaların və biznesin – kəsişdiyi nöqtədə yaranır.
