Kosmosda cinayət törədildikdə məhkəmə ekspertizası necə işləyəcək?



 20:28 01.04.2024     709

NASA-nın Artemis proqramı çərçivəsində 2020-ci illərin sonuna qədər yenidən Aya astronavt endirilməsi və orada daimi orbital laboratoriyanın yaradılması planlaşdırılır.

Demedia.az xəbər verir ki, digər tərəfdən, özəl şirkətlər də müəyyən ödəniş müqabilində müştərilərini kosmosa daşımaq üçün mühüm addımlar atır. Bəşəriyyətin ayaq izləri Yerdən kənara, Aya və bəlkə də ondan kənara yayıldıqca maraqlı bir araşdırma sahəsi ön plana çıxır: Astro-tibbi elm, yəni kosmosda baş verəcək cinayətlərlə bağlı məhkəmə ekspertizası.

İnsan təbiətinin labüdlüyü hələ başlanğıc mərhələsində olan bu intizamın fonundadır.

Space cinayət araşdırmaları üçün unikal və çətin bir mühit təqdim edir. Dəyişən cazibə qüvvəsi, kosmik radiasiya, həddindən artıq temperatur və oksigen təmin edən iqlim sistemlərinə ehtiyac; Gələcək tədqiqatçılara meydan oxuyacaq yerdənkənar dəyişənlərdən yalnız bir neçəsi.

Bildiyimiz hər şey Yerin cazibə qüvvəsinə əsaslanır
Qravitasiya Yerdəki reallığı bir çox cəhətdən formalaşdırır. Bununla belə, kosmosda cazibə qüvvəsinin əhəmiyyətli dərəcədə azalması sübutların təhlilini çətinləşdirir. Məsələn, yer üzündə cazibə qüvvəsinin təsiri ilə əmələ gələn qan ləkələrinin ortaya çıxardığı naxışlara baxaraq, baş verənlərlə bağlı çoxlu nəticələr çıxara bilərik. Bəs sıfır cazibə mühitində qan ləkələri necə əmələ gəlir?

Son illərin ən məşhur serial qatil personajlarından biri olan Dekster Morqan həm də Mayami Metropoliteni Polis Departamentində çalışan qan ləkəsi analitiki idi.
Kosmosda cazibə qüvvəsi dedikdə ağlına dərhal kosmosda asılmış astronavtlar və ya Beynəlxalq Kosmik Stansiyada (BKS) üzən gimnastika məşqləri gəlir. Ancaq reallıqda sıfır cazibə qüvvəsi yalnız göy cisimlərindən çox uzaq nöqtələrdə mövcuddur. Siz Ayın və ya oxşar göy cisminin yaxınlığında və ya Yer kimi bir planetin ətrafında orbitdə olduğunuz zaman müəyyən miqdarda cazibə qüvvəsi var. Buna görə də, kosmosdakı əksər mühitlərdə sıfır cazibə qüvvəsi deyil, aşağı və ya mikroqravitasiya var.

O, Yer üzündə hər yerdə mövcuddur və əsasən sabitdir, bu da bizi cazibə qüvvəsini unutdurur. Hesablayarkən biz bu barədə çox düşünmürük və sabit dəyər kimi tənliyə cazibə qüvvəsini daxil edirik.

Ancaq qan ləkələrinin təhlili kimi məhkəmə intizamı üçün cazibə qüvvəsi kritik rol oynayır. Çünki cazibə qüvvəsi havadakı mayelərin səthlə necə qarşılıqlı əlaqədə olduğunu və ləkə nümunələrinin yaradılmasını müəyyən edir.

Məhkəmə ekspertizası ekspertləri gələcəkdə necə işləyəcəklər?
Cinayət araşdırmalarında istifadə edilən qan ləkəsi nümunəsi analizi üsulu, qanın havadakı hərəkətini və mənşəyini anlamaq və səthdə necə yığıldığını şərh etmək üçün maye dinamikası, fizika və riyaziyyatdan istifadə edir.

Bu yaxınlarda dərc edilmiş bir araşdırma, kosmosda dəyişən qravitasiya şəraitinin gələcək məhkəmə tibb elmlərinə necə təsir edəcəyi ilə bağlı ipuçlarını ortaya qoydu.

Hull Universitetində məhkəmə ekspertizası üzrə mühazirələri Prof. Dr. Graham Williams və Staffordshire Universitetinin PhD tələbəsi Zack Kowalske və onların həmkarları tərəfindən imzalanmış və Forensic Science International: Reports jurnalında dərc edilmiş bu araşdırma üçün yuxarı və aşağı uça bilən və beləliklə qısamüddətli mikroqravitasiya yarada bilən tədqiqat təyyarəsi mühitdən istifadə edilmişdir.

Plan, təyyarənin yaratdığı mikroqravitasiya mühitində bir sıra qan damcılarını bir kağız parçasına sıçratmaq idi və nəticədə yaranan qan ləkələri daha sonra Yerlə əlaqəli adi protokollardan istifadə edərək təhlil ediləcəkdi.

Ancaq konsepsiya sadə görünsə də, 20 saniyəyə Yerə düşən bir təyyarə təcrübələr üçün uyğun və idarə oluna bilən bir sahə yaratmaq üçün asan mühit deyildi. Buna görə də, eksperimental mühit təyyarənin salonunda sabitlənmişdir. Bu şəkildə qan ləkələrinin əmələ gəlməsi və sənədləşdirilməsi asanlıqla idarə oluna bilirdi.

Təcrübələr “əlcək qutusu” adlanan yenidən dizayn edilmiş uşaq inkubatorunda aparılıb. Bu inkubatorlar adətən kosmik tibb tədqiqatlarında qanaxmanın idarə edilməsi ilə bağlı tədqiqatlarda istifadə olunur.

Təyyarədə bioloji təhlükə yarada biləcəyindən ehtiyatlandığı üçün həqiqi qan əvəzinə sintetik qan analoqundan istifadə edilib. (Sintetik qanın özlülük və səthi gərilmə kimi fiziki xüsusiyyətləri üzvi qanla eynidir.) Təcrübə çərçivəsində sintetik qan şprisə doldurularaq sərbəst düşmə zamanı mikroqravitasiya yaradıldı, daha sonra qan 20 santimetr uzaqdan ağ kağıza sıçradı.

Bu vəziyyət real cinayət ssenarilərinə o qədər də bənzəməsə də, kifayət qədər məlumat verdi, çünki məhkəmə ekspertləri faktiki atılma mexanizmindən daha çox qan və səth arasındakı qarşılıqlı əlaqə ilə maraqlanırdılar. Qanla ləkələnmiş kağızların fotoşəkilləri çəkildi və normal prosedurlara uyğun olaraq təhlil edildi.

Tədqiqatçılar mikroqravitasiyanın qan damcılarının və onların yaratdığı ləkələrin davranışını həqiqətən dəyişdirdiyini aşkar etdilər. Yer üzündə qan, cazibə qüvvəsinin aşağıya doğru çəkilməsi səbəbindən səthə düşənə qədər parabolik şəkildə düşür. Bununla belə, mikroqravitasiya mühitində qan səthə dəyənə qədər düz xətt üzrə hərəkət etməyə davam edirdi.

Aysun / Demedia.az